ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ:
ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ: ଭାରତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନାଗରିକ ସମ୍ମାନ ଭାରତ ରତ୍ନ। ଏହା ଏକ ଏପରି ପୁରସ୍କାର ଯାହା ସମାଜରେ ଅସାଧାରଣ ଯୋଗଦାନ ଦେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ରାଷ୍ଟ୍ରର ଗଭୀର କୃତଜ୍ଞତାର ପ୍ରତୀକ। ୧୯୫୪ରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଭାରତ ରତ୍ନ କେବଳ ରାଜନୀତି କିମ୍ବା ଶାସନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏହା କଳା, ସାହିତ୍ୟ, ବିଜ୍ଞାନ, ସାର୍ବଜନିକ ସେବା, କ୍ରୀଡ଼ା ଏବଂ ମାନବ ପ୍ରୟାସର ଯେକୌଣସି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉଚ୍ଚସ୍ତରୀୟ ଉତ୍କର୍ଷତା ଓ ସେବାକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥାଏ। ଭାରତ ରତ୍ନ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ଭାରତରେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସମ୍ମାନ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ଭାରତ ରତ୍ନ ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ ଯାହାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ଦେଶ ଉପରେ ଗଭୀର ଏବଂ ବଡ଼ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିଛି। ଏହା ନିୟମିତ ଭାବେ ବାର୍ଷିକ ପ୍ରଦାନ ହୋଇନଥାଏ। ଏହା କେବଳ ସେତେବେଳେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ ଯେତେବେଳେ ସରକାରଙ୍କୁ ଲାଗେ ଯେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଯୋଗଦାନ ଅସାଧାରଣ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସ୍ତରର ଅଟେ।
ଅନ୍ୟ ପୁରସ୍କାରଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଭାରତ ରତ୍ନ ପାଇଁ କୌଣସି ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ନାମାଙ୍କନ କିମ୍ବା ଆବେଦନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ନାହିଁ। ଚୟନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବହୁତ ବିଶେଷ। ଭାରତର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପୁରସ୍କାର ପାଇଁ ନାମ ସୁପାରିଶ କରନ୍ତି। ଏହି ସୁପାରିଶଗୁଡ଼ିକ ପରେ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କୁ ପଠାଯାଏ, ଯିଏ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।
ପୁରସ୍କାରର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବଜାୟ ରଖିବା ପାଇଁ ଏକ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇଛି। ଗୋଟିଏ ବର୍ଷରେ ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ତିନି ଜଣ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ କେବଳ ଭାରତ ରତ୍ନ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇପାରିବ। ଏହା ସହିତ ଆପଣଙ୍କୁ ଜଣାଇଦେଉଛୁ ଯେ ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ପୁରସ୍କାର କଳା, ସାହିତ୍ୟ, ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ସାର୍ବଜନିକ ସେବା ଭଳି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସୀମିତ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ୨୦୧୧ରୁ ଏହାକୁ ମାନବ ପ୍ରୟାସର ଯେକୌଣସି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ବିସ୍ତାର କରାଯାଇଛି। ଭାରତୀୟ ନାଗରିକତା ଜରୁରୀ ନୁହେଁ, ବିଦେଶୀ ନାଗରିକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ସମ୍ମାନ ମିଳିଛି।
ଯଦିଓ ଏହି ପୁରସ୍କାରରେ କୌଣସି ନଗଦ ପୁରସ୍କାର ନାହିଁ କିନ୍ତୁ ଯାହାଙ୍କୁ ଏହା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନେକ ଉଚ୍ଚସ୍ତରୀୟ ବିଶେଷାଧିକାର ଦିଆଯାଏ। ସେମାନଙ୍କୁ ଭାରତୀୟ କ୍ରମାନୁସାରେ ୭ଏ ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯାଏ। ଏହା ଫଳରେ ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ୟାବିନେଟ୍ ମନ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କ ସମକକ୍ଷ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ମିଳିଥାଏ। ପୁରସ୍କାର ପ୍ରାପ୍ତକାରୀମାନଙ୍କୁ ଡିପ୍ଲୋମାଟିକ୍ ପାସପୋର୍ଟ୍, ଭିଆଇପି ବିମାନବନ୍ଦର ସୁବିଧା, ଏୟାର ଇଣ୍ଡିଆରେ ମାଗଣା ଏଗ୍ଜିକ୍ୟୁଟିଭ୍ କ୍ଲାସ୍ ବିମାନ ଯାତ୍ରା ଏବଂ ଆଜୀବନ ଫାଷ୍ଟ କ୍ଲାସ୍ ରେଳ ଯାତ୍ରାର ସୁବିଧା ମିଳିଥାଏ।
