ଭୁବନେଶ୍ୱର: ଅପରାଧୀ ବା ଅଭିଯୁକ୍ତଙ୍କୁ ରଖିବା ପାଇଁ ଜେଲ୍ ଏବଂ କାରାଗାର (ପ୍ରିଜନ୍) ଶବ୍ଦ ଦୁଇଟି ପ୍ରାୟତଃ ଏକାଠି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଭାରତରେ ଏହାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଛି। ଜେଲ୍ ସାଧାରଣତଃ ଅଳ୍ପ ସମୟର ହୋଲ୍ଡିଂ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଯେପରି ଟ୍ରାଏଲ୍ ଅପେକ୍ଷାରେ ଥିବା ଅଭିଯୁକ୍ତ ବା କମ ସଜା ପାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ କାରାଗାର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସଜା ପାଇଥିବା ଦୋଷୀଙ୍କ ପାଇଁ ହୁଏ।
ଭାରତୀୟ ଜେଲ୍ ପ୍ରଣାଳୀରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ସ୍ତର ଅଛି- ସବ୍-ଜେଲ୍, ଡିଷ୍ଟ୍ରିକ୍ଟ ଜେଲ୍ ଏବଂ ସେଣ୍ଟ୍ରାଲ୍ ଜେଲ୍ (କେନ୍ଦ୍ରୀୟ କାରାଗାର)। ସେଣ୍ଟ୍ରାଲ୍ ଜେଲ୍ରେ ସାଧାରଣତଃ ଦୁଇ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସଜା ପାଇଥିବା କଏଦୀଙ୍କୁ ରଖାଯାଏ। ଏହାର କ୍ଷମତା ଅଧିକ, ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉନ୍ନତ ଏବଂ ମେଡିକାଲ୍, ଶିକ୍ଷା ଓ ପୁନର୍ବାସ ସୁବିଧା ଭଲ ଥାଏ। ଡିଷ୍ଟ୍ରିକ୍ଟ ଜେଲ୍ ଏବଂ ସବ୍-ଜେଲ୍ ଅଧିକାଂଶ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଳ୍ପ ସମୟର କଏଦୀ ବା ଦୋଷୀ ଅପ୍ରମାଣିତ (ଅଣ୍ଡରଟ୍ରାଏଲ୍) ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ରଖେ।
ମୁଖ୍ୟ ଫରକ୍ କ’ଣ?
ସମୟ ଅବଧି:
- ଜେଲ୍- ଏକ ବର୍ଷ ବା ତା’ଠାରୁ କମ୍ (ଅପେକ୍ଷାରତ ବା ଛୋଟ ସଜା)।
- କାରାଗାର -ଏକ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ, କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜୀବନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।
କଏଦୀ ପ୍ରକାର:
ଜେଲ୍ରେ ଅଣ୍ଡରଟ୍ରାଏଲ୍ (ଟ୍ରାଏଲ୍ ଚାଲୁଥିବା) ଏବଂ ଛୋଟମୋଟ ଅପରାଧୀ ଅଧିକ। କାରାଗାରରେ ଦୋଷୀ ସାବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ଦୀର୍ଘ ସଜା ପାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି।
ପରିଚାଳନା: ଜେଲ୍ ସ୍ଥାନୀୟ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ (ଜିଲ୍ଲା ସ୍ତର) ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ସେଣ୍ଟ୍ରାଲ୍ ଜେଲ୍ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥାଏ।
ସୁରକ୍ଷା ସ୍ତର: କାରାଗାର (ବିଶେଷକରି ସେଣ୍ଟ୍ରାଲ୍ ଜେଲ୍ ଏବଂ ସ୍ପେଶାଲ୍ ଜେଲ୍) ରେ ସୁରକ୍ଷା ଅଧିକ କଡ଼ା। ଉଚ୍ଚ ସୁରକ୍ଷା, ଅଧିକ ସିସିଟିଭି, ଗାର୍ଡ ଏବଂ ଆଧୁନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥାଏ। ଜେଲ୍ର ସୁରକ୍ଷା ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ କମ୍ କଡ଼ା ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ ଗମ୍ଭୀର ଅପରାଧୀଙ୍କ ପାଇଁ କାରାଗାରର ସୁରକ୍ଷା ସବୁଠାରୁ ଟାଇଟ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଓଡ଼ିଶାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଲାଗୁ ହୁଏ। ରାଜ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ଜିଲ୍ଲା ଜେଲ୍ ଏବଂ ସେଣ୍ଟ୍ରାଲ୍ ଜେଲ୍ (ଯେମିତି ଭୁବନେଶ୍ୱର, କଟକ ଆଦି) ରେ ଦୀର୍ଘ ସଜା ପାଇଥିବା କଏଦୀଙ୍କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ କରାଯାଏ। ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ପୁନର୍ବାସ ପାଇଁ ସରକାର ବିଭିନ୍ନ ପଦକ୍ଷେପ ନେଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅଧିକ ଭିଡ଼ ଏବଂ ସୁବିଧାର ଅଭାବ ଏକ ବଡ଼ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ରହିଛି। ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଜଣାଏ କଏଦୀଙ୍କ ଅଧିକାର ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଆଇନ୍ ଅନୁଯାୟୀ ଅଣ୍ଡରଟ୍ରାଏଲ୍ଙ୍କୁ କଏଦୀଙ୍କ ଠାରୁ ଅଲଗା ରଖିବାର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବାସ୍ତବରେ ଏହା ପୂରା କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୁଏ ନାହିଁ।