ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ: ପାହାଡ଼ ସନ୍ଧିରୁ ବାହାରି ଦେଶ ସାରା ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ନଦୀ ବିଷୟରେ ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣିଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଆପଣ କେବେ ଏମିତି ଏକ ନଦୀ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଛନ୍ତି କି, ଯାହା ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ମାଟି ତଳେ ବହୁଛି? ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କଥା ହେଲା, ଏହି ନଦୀର ଚିହ୍ନ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ମିଳୁଥିବା ଦାବି କରାଯାଏ।
ପୁରାଣ, ବେଦ ଓ ଲୋକକଥାରେ ଏହି ରହସ୍ୟମୟୀ ନଦୀର ଉଲ୍ଲେଖ ବାରମ୍ବାର ମିଳେ। କେହି କହନ୍ତି ଏହା ହଠାତ୍ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା, ଆଉ କେହି ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଏହା ଭୂଗର୍ଭକୁ ଚାଲିଗଲା। ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ରହସ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଗବେଷଣା କରିଆସୁଛନ୍ତି। ତେବେ କେଉଁ ନଦୀ ଏତେ ବର୍ଷ ଧରି ରହସ୍ୟ ହୋଇ ରହିଛି? କେଉଁଠି କେଉଁଠି ମିଳିଛି ଏହାର ଚିହ୍ନ? ଏବଂ କାହିଁକି ଏହାକୁ ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ରହସ୍ୟମୟୀ ନଦୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ?
ସେ ରହସ୍ୟମୟୀ ନଦୀ ହେଉଛି ସରସ୍ବତୀ ନଦୀ । ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି, ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସ, ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଗବେଷଣାରେ ଏକ ବିଶେଷ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଆସିଛି। ପ୍ରାଚୀନ ବୈଦିକ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ଏହାର ବହୁଳ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଏହା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ ଏହି ନଦୀ ଥରେ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଭାରତରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲା ଏବଂ ପରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା। ଆଜି, ଅନେକ ଗବେଷକ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ସରସ୍ୱତୀ ଏକ ଭୂମିଗର୍ଭ ନଦୀ ପ୍ରଣାଳୀ ଭାବରେ ଅବିରତ ବହିଚାଲିଛି ।
ସରସ୍ୱତୀକୁ ପ୍ରାୟତଃ ଭାରତର ହଜିଯାଇଥିବା ନଦୀ କୁହାଯାଏ। ଯଦିଓ ଏହା ଭୂମିପୃଷ୍ଠରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନଦୀ ଭାବରେ ଆଉ ବିଦ୍ୟମାନ ନାହିଁ, ଅନେକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଅଧ୍ୟୟନ ଉତ୍ତର ଏବଂ ପଶ୍ଚିମ ଭାରତର ଭୂମିର କିଛି ଅଂଶ ତଳେ ପ୍ରାଚୀନ ପୋତି ହୋଇଥିବା ନଦୀ ଧାରା ଆବିଷ୍କାର କରିଛି। ଗବେଷକମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଭୂ-ଭୌତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ନଦୀ ପ୍ରଣାଳୀରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ଜଳବାୟୁ କାରଣ ଧୀରେ ଧୀରେ ନଦୀର ଗତିକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା।
ସରସ୍ୱତୀ ସହିତ ଜଡିତ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ପ୍ରୟାଗରାଜର ତ୍ରିବେଣୀ ସଙ୍ଗମ। ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ଯମୁନା ନଦୀର ଜଳ ଏଠାରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ, ସରସ୍ୱତୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ଭୂଗର୍ଭରେ ସେମାନଙ୍କ ସହ ମିଶିଛି ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ। ଆଧୁନିକ ଉପଗ୍ରହ ମ୍ୟାପିଂ ଏବଂ ଭୂତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅଧ୍ୟୟନ ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ତଳେ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ପୋତି ହୋଇଥିବା ନଦୀର ଚିହ୍ନଟ କରିଛି । ବଦ୍ରିନାଥ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ମାନା ଗ୍ରାମ ନିକଟରେ, ଲୋକମାନେ ଏକ ନଦୀ ଦେଖିବାକୁ ପାଆନ୍ତି, ଯାହା ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବରେ ସରସ୍ୱତୀ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା। ସାଧାରଣ ଭାବେ ସମସ୍ତ ନଦୀ ପର୍ବତ ସନ୍ଧିରୁ ବାହାରି ଶେଷରେ ସମୁଦ୍ରରେ ମିଶିଥାନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଏହି ନଦୀ ହିମାଳୟ ପର୍ବତରୁ ବାହାରିଥିବା ବେଳେ ପ୍ରବଳ ସ୍ରୋତ ସହିତ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭୀମ ସେତୁ ନିକଟରେ ଭୂଗର୍ଭରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଭୌଗୋଳିକମାନେ ହରିଆଣା ଏବଂ ପଞ୍ଜାବର ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନେକ ପ୍ରାଚୀନ ନଦୀ ଧାରା ଆବିଷ୍କାର କରିଛନ୍ତି। ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଜୈସଲମେର ଏବଂ ଥର ମରୁଭୂମିର ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳରେ ବଡ଼ ଭୂତଳ ମଧୁର ଜଳଭଣ୍ଡାର ଆବିଷ୍କାର କରିଛନ୍ତି। ସାଟେଲାଇଟ୍ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମରୁଭୂମି ବାଲି ତଳେ ଏକ ବଡ଼, ଶୁଖିଲା ନଦୀ ଶଯ୍ୟାର ଗତିପଥ ଚିହ୍ନଟ କରିଛି । ଅନେକ ଗବେଷକ ଏହି ଆବିଷ୍କାରଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାଚୀନ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ସହିତ ଯୋଡୁଛନ୍ତି।