3 Chariot Name: କାହିଁକି ମା’ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥର ନାଁ ‘ଦର୍ପଦଳନ’? ନନ୍ଦିଘୋଷ ଏବଂ ତାଳଧ୍ବଜ ନାମ ପଛରେ ବି ରହିଛି ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ…

ପୁରୀ: ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ରଥଯାତ୍ରାରେ ତିନିଟି ରଥ କେବଳ କାଠରେ ନିର୍ମିତ ରଥ ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରଥ ସହ ଜଡ଼ିତ ରହିଛି ଗଭୀର ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରତୀକ ଓ ଓଡ଼ିଆ ପରମ୍ପରା। ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ନନ୍ଦିଘୋଷ,

‘ନନ୍ଦିଘୋଷ’ ଶବ୍ଦଟି ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦରୁ ଗଠିତ-ନନ୍ଦି = ଆନନ୍ଦ, ମଙ୍ଗଳ, ଦିବ୍ୟ ସୁଖ ଏବଂ ଘୋଷ = ଧ୍ୱନି, ଘୋଷଣା କିମ୍ବା ପ୍ରତିଧ୍ୱନି । ଅର୍ଥାତ୍ ‘ନନ୍ଦିଘୋଷ’ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଆନନ୍ଦ ଓ ମଙ୍ଗଳର ଘୋଷଣା କରୁଥିବା ରଥ। ପୌରାଣିକ କଥା ଅନୁଯାୟୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଯଜ୍ଞରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଦିବ୍ୟ ରଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ନନ୍ଦିଘୋଷ ଅନ୍ୟତମ। ପରେ ଏହା ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସହ ଜଡ଼ିତ ହୋଇଥିଲା। ଜଗନ୍ନାଥ ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟିର କଳ୍ୟାଣକାରୀ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ସ୍ୱରୂପ ହୋଇଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ରଥକୁ ନନ୍ଦିଘୋଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ନନ୍ଦିଘୋଷ ରଥର ବିଶେଷତା
• ଉଚ୍ଚତା: ପ୍ରାୟ ୪୫ ଫୁଟ ୬ ଇଞ୍ଚ
• ଚକ: ୧୬ଟି
• ରଙ୍ଗ: ହଳଦିଆ ଓ ଲାଲ
• ସାରଥୀ: ଦାରୁକ
• ଅଶ୍ୱ: ଶଙ୍ଖ, ବଳାହକ, ଶ୍ୱେତ ଓ ହରିଦାଶ୍ୱ

ସେହିପରି ‘ତାଳଧ୍ୱଜ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ-ତାଳ = ତାଳଗଛ, ଧ୍ୱଜ = ପତାକା ବା ପ୍ରତୀକ । ଅର୍ଥାତ୍ ଯେଉଁ ରଥର ଧ୍ୱଜରେ ତାଳଗଛର ଚିହ୍ନ ରହିଛି, ତାହାକୁ ତାଳଧ୍ୱଜ କୁହାଯାଏ। ପୌରାଣିକ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁଯାୟୀ, ବଳଭଦ୍ର ଶକ୍ତି, ସ୍ଥିରତା ଓ କୃଷିର ପ୍ରତୀକ। ତାଳଗଛ ଦୃଢ଼ତା, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ସୁରକ୍ଷାର ପ୍ରତୀକ ହୋଇଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ରଥର ନାମ ତାଳଧ୍ୱଜ ରଖାଯାଇଛି। ଅନ୍ୟ ଏକ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ, ତାଳଗଛ ଚିହ୍ନିତ ଧ୍ୱଜ ବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ବୀରତା ଓ ରକ୍ଷକ ସ୍ୱରୂପକୁ ସୂଚିତ କରେ।
ତାଳଧ୍ୱଜ ରଥର ବିଶେଷତା
• ଉଚ୍ଚତା: ପ୍ରାୟ ୪୫ ଫୁଟ
• ଚକ: ୧୪ଟି
• ରଙ୍ଗ: ସବୁଜ ଓ ଲାଲ
• ସାରଥୀ: ମାତଳି
• ଅଶ୍ୱ: ତୀବ୍ର, ଘୋର, ଦୀର୍ଘଶ୍ରମ ଓ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣନାଭ

ସେହିପରି ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ଦର୍ପଦଳନ ନାମ ପଛରେ ରହିଛି ଅନେକ ପୌରାଣିକ କଥା ଓ ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି। ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିରେ ମା’ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ କେବଳ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଓ ବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ଭଉଣୀ ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଏ ନାହିଁ। ତାଙ୍କୁ ଆଦିଶକ୍ତି, ଯୋଗମାୟା ଓ ମହାମାୟା ରୂପେ ଆରାଧନା କରାଯାଏ। ତେଣୁ ତାଙ୍କ ରଥର ନାମ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି, ବିନୟ ଓ ଦୈବୀ ସାମର୍ଥ୍ୟର ପ୍ରତୀକ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ।

ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ, ବିଶେଷକରି ବଳରାମ ଦାସଙ୍କ ‘ଦାଣ୍ଡି ରାମାୟଣ’ରେ ମା’ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥକୁ ‘ଦେବଦଳନ’ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଲୋକକଥା ଅନୁଯାୟୀ, ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ମେଘନାଦ (ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ) ଦେବୀ ନିକୁମ୍ଭିଳାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇବା ପାଇଁ ଏକ ମହାଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ଯଜ୍ଞ ଶେଷରେ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ରଥ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲା। ବ୍ରହ୍ମା ବର ଦେଇଥିଲେ ଯେ, ଏହି ରଥରେ ବସି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ କେହି ପରାସ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ବସି ମେଘନାଦ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏହି କାରଣରୁ ବଳରାମ ଦାସ ଏହି ରଥକୁ ‘ଦେବଦଳନ’ ବୋଲି ନାମକରଣ କରିଥିଲେ। ତଥାପି ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣରେ ଏହି ରଥର କୌଣସି ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ।?

ତେବେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କଥା, ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରର ସ୍ୱତ୍ୱଲିପି (Record of Rights)ରେ ମା’ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥକୁ ‘ଦେବଦଳନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇନାହିଁ। ସେଠାରେ ଏହାକୁ କେବଳ ‘ଦେବୀ ରଥ’ ବା ‘ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥ’ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। କେତେକ ଗବେଷକଙ୍କ ମତରେ, ଏହି ନାମ ଦେବତାଙ୍କ ପରାଜୟ ସହ ନୁହେଁ, ବରଂ ଦେବୀ ନିକୁମ୍ଭିଳାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଦୈବୀ ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ। ସାରଳା ମହାଭାରତରେ ମା’ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥକୁ ‘ପଦ୍ମଧ୍ୱଜ’ ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।

କାହାଣୀ ଅନୁଯାୟୀ, ଅର୍କାସୁର ନାମକ ଅସୁର ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ରଥକୁ ଗ୍ରାସ କରିବା ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ସେହି ଯଜ୍ଞରୁ ଆଠଟି ଦିବ୍ୟ ରଥ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା। ସେଥିମଧ୍ୟରେ ନନ୍ଦିଘୋଷ, ତାଳଧ୍ୱଜ ଓ ପଦ୍ମଧ୍ୱଜ ଥିଲା। ପ୍ରଥମେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ପଦ୍ମଧ୍ୱଜ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରିଥିଲେ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ରଥକୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ। ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସହ ମା’ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ବିବାହ ହେବା ପରେ ଏହି ରଥ ତାଙ୍କ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ହୋଇଥିବା ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି।

ମା’ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ଦର୍ପଦଳନ ରଥର ବିଶେଷତା
• ଉଚ୍ଚତା: ୪୪ ଫୁଟ ୬ ଇଞ୍ଚ
• କାଠ ଖଣ୍ଡ: ୭୧୧ଟି
• ଚକ ସଂଖ୍ୟା: ୧୨ଟି
• ରଥର ବସ୍ତ୍ରର ରଙ୍ଗ: ନାଲି ଓ କଳା
• ସାରଥୀ: ଅର୍ଜୁନ (କେତେକ ପରମ୍ପରାରେ ଦେବଦତ୍ତ କିମ୍ବା ସାତ୍ୟକୀ)
• ଅଶ୍ୱ: ଚାରିଟି ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଘୋଡ଼ା—ରୋଚିକା, ମୋଚିକା, ଜିତା ଓ ଅପରାଜିତା (ଅନ୍ୟ କେତେକ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରଜ୍ଞା, ଅନୁଜ୍ଞା, ଘୋରା ଓ ଅଘୋରା)
• ଧ୍ୱଜଦେବୀ: ତ୍ରିପୁରା ସୁନ୍ଦରୀ
• ରଥର ପୀଠ: କାମ୍ପଲ୍ୟ

ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଓଡ଼ିଶାର ଶାସ୍ତ୍ର, ସାହିତ୍ୟ ଓ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପରମ୍ପରାରେ ମା’ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥକୁ ‘ଦର୍ପଦଳନ’ ଓ ‘ଦେବଦଳନ’ ନାମରେ ଜଣାଯାଉଛି। ‘ଦର୍ପଦଳନ’ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଅହଂକାରର ବିନାଶକାରୀ। ମା’ ଆଦିଶକ୍ତି ରୂପେ ଭକ୍ତଙ୍କ ଅହଂକାର, ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅଶୁଭ ଶକ୍ତିକୁ ଦୂର କରି ବିନୟ, ସୁରକ୍ଷା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶକ୍ତିର ପଥ ଦେଖାନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ଦର୍ପଦଳନ ରଥ ରଥଯାତ୍ରାର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ଓ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ପରିଗଣିତ ହୁଏ।