ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ: SIR ସମ୍ପର୍କରେ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ରିପୋର୍ଟ ପ୍ରକାଶ ପାଇବା ପରେ ବୁଧବାର (ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୩) ରାଜନୈତିକ ଝଡ଼ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର ଜ୍ଞାନେଶ କୁମାରଙ୍କ ଇସ୍ତଫା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଗିରଫଦାରୀ ପାଇଁ ଦାବି କରି ସରକାରଙ୍କ ସମାଲୋଚନାକୁ ତୀବ୍ର କରିଛନ୍ତି। ଏହି ବିବାଦ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନରଙ୍କୁ ପୋଲିସ ଗିରଫ କରିପାରିବ କି ନାହିଁ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ପଦବୀ ଦ୍ୱାରା କ’ଣ ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ ସେ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଛି।
ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର (ନିଯୁକ୍ତି, ସେବା ସର୍ତ୍ତାବଳୀ ଏବଂ ସେବା କାର୍ଯ୍ୟକାଳ) ଆଇନ, ୨୦୨୩ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିବା ଆଇନଗତ ଢାଞ୍ଚା, ନିର୍ବାଚନ କମିଶନରମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ସରକାରୀ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମୟରେ ଦିଆଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ବିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରେ। ତଥାପି, ଏହି ସୁରକ୍ଷା ସେମାନଙ୍କର ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀମିତ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଜଡିତ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅପରାଧିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।
୨୦୨୩ ଆଇନର ଧାରା ୧୬ କ’ଣ କୁହେ?
ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର (ନିଯୁକ୍ତି, ସେବା ସର୍ତ୍ତାବଳୀ ଏବଂ ସେବା କାର୍ଯ୍ୟକାଳ) ଆଇନ, ୨୦୨୩, ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନରଙ୍କୁ ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରେ। ଧାରା ୧୬ ରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର କିମ୍ବା ନିର୍ବାଚନ କମିଶନରଙ୍କ ବିରୋଧରେ କୋର୍ଟ ସେମାନଙ୍କର ସରକାରୀ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମୟରେ କରାଯାଇଥିବା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ବିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ଦେୱାନୀ କିମ୍ବା ଫୌଜଦାରୀ ମାମଲା ଆରମ୍ଭ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ସୁରକ୍ଷା ପୂର୍ବତନ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନରଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ନିର୍ବାଚନ କମିଶନରଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ସରକାରୀ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମୟରେ ନିଆଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଜଡିତ ଆଇନଗତ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖିଛି। ଏହି ଦାୟିତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନଙ୍କୁ ନ୍ୟସ୍ତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ପୋଲିସ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନରଙ୍କୁ ଗିରଫ କରିପାରିବ କି?
ଧାରା ୧୬ ଅନୁଯାୟୀ ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା ସରକାରୀ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସହିତ ଜଡିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ବିବୃତ୍ତି ସହିତ ଜଡିତ। ତେଣୁ, ନିର୍ବାଚନ କମିଶନଙ୍କ ପ୍ରଶାସନିକ ଦାୟିତ୍ୱର ଅଂଶ ଭାବରେ ନିଆଯାଇଥିବା ନିଷ୍ପତ୍ତି କେବଳ ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦତ୍ତ ସୁରକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ଏହି ଦାୟିତ୍ୱଗୁଡ଼ିକରେ ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନା, ରାଜନୈତିକ ଦଳ ସହିତ ଜଡିତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଏବଂ ଭୋଟର ତାଲିକା ସଂଶୋଧନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ। ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ, ଧାରା ୧୬ ର ସୁରକ୍ଷା ଅଧୀନରେ ଏପରି ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଜଡିତ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନରଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ପୋଲିସ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।
ରିପୋର୍ଟରେ ଉଦ୍ଧୃତ ଆଇନଗତ ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ ଯୁକ୍ତି ଦେଇଛନ୍ତି ଯେ ଯେହେତୁ କୋର୍ଟ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଆସୁଥିବା ବିଷୟଗୁଡ଼ିକର ବିଚାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସୁରକ୍ଷିତ ସରକାରୀ ଆଚରଣ ସହିତ ଜଡିତ ଗିରଫଦାରୀ ଆଇନଗତ ଭାବରେ ସମ୍ଭବ ହେବ ନାହିଁ।
ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନରଙ୍କୁ କିପରି ହଟାଇପାରିବେ?
ପୋଲିସ କିମ୍ବା ସରକାର ସିଧାସଳଖ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନରଙ୍କୁ ପଦରୁ ହଟାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଭାରତର ସମ୍ବିଧାନ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନରଙ୍କୁ ହଟାଇବା ପାଇଁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପ୍ରଦାନ କରେ। ଧାରା ୩୨୪(୫) ଅନୁଯାୟୀ, ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନରଙ୍କୁ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ବିଚାରପତିଙ୍କ ପରି ସମାନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ହଟାଇପାରିବେ। ଏଥିରେ ପୋଲିସ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ ଦ୍ୱାରା ସିଧାସଳଖ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ବଦଳରେ ସଂସଦୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଅପସାରଣ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରସ୍ତାବ ଲୋକସଭା ଏବଂ ରାଜ୍ୟସଭା ଦ୍ୱାରା ଗୃହୀତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବ ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୃହରେ ଉପସ୍ଥିତ ଏବଂ ଭୋଟ ଦେଉଥିବା ସଦସ୍ୟଙ୍କ ଦୁଇ-ତୃତୀୟାଂଶ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ ଏକ ବିଶେଷ ବହୁମତ ଆବଶ୍ୟକ। ଏହା ଅପସାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଭାବରେ କଷ୍ଟକର କରିଥାଏ ଏବଂ ସଂସଦୀୟ ସମର୍ଥନ ଆବଶ୍ୟକ କରିଥାଏ।