ଘୂର୍ଣ୍ଣିଝଡ଼ ଅନିୟମିତ ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ନାହିଁ। ପୃଥିବୀର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ (Earth’s rotation) ଏବଂ କୋରିଓଲିସ୍ ବଳ (Coriolis force) ଯୋଗୁଁ ବାତ୍ୟା ଘୂରିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ସମୁଦ୍ରର ଗରମ ପାଣି ଉପରୁ ବାୟୁ ଗରମ ହୋଇ ଉପରକୁ ଉଠେ, ସେତେବେଳେ ସେଠାରେ ଏକ ଲଘୁଚାପ (Low-pressure) କ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଏବଂ ଚାରିପାଖରୁ ପବନ ସେହି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନକୁ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ମାଡ଼ି ଆସେ। ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିଝଡ଼ ଗଠନ ପାଇଁ ଅକ୍ଟୋବର ଏବଂ ନଭେମ୍ବରକୁ ସବୁଠାରୁ ସକ୍ରିୟ ମାସ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ଏହି ଘୂର୍ଣ୍ଣିଝଡ଼ର ବାରମ୍ବାର ଗଠନ ଏବଂ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ଉପକୂଳ ଆଡକୁ ସେମାନଙ୍କର ଗତି ଉପକୂଳ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ, ଭିତ୍ତିଭୂମି, କୃଷି ଏବଂ ଜୀବିକା ପାଇଁ ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି।
ବାତ୍ୟା ବୁଲିବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ:
- ଲଘୁଚାପ କେନ୍ଦ୍ର (Low-Pressure Center): ସମୁଦ୍ରର ଉଷ୍ମ ଜଳ ଯୋଗୁଁ ବାୟୁ ଗରମ ଓ ହାଲୁକା ହୋଇ ଉପରକୁ ଉଠିଯାଏ। ଫଳରେ ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନରେ ବାୟୁଚାପ କମିଯାଏ ଏବଂ ଚାରିପାଖରୁ ଥଣ୍ଡା ବାୟୁ ସେହି କେନ୍ଦ୍ର ଆଡ଼କୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।
- କୋରିଓଲିସ୍ ବଳ (Coriolis Force): ପୃଥିବୀ ନିଜ ଅକ୍ଷ ଚାରିପଟେ ପଶ୍ଚିମରୁ ପୂର୍ବକୁ ଘୂରୁଥିବାରୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ପବନ ସିଧା ନ ଯାଇ ବଙ୍କା ହୋଇଯାଏ। ଏହି ବଳ ଯୋଗୁଁ ପବନ ଲଘୁଚାପ କେନ୍ଦ୍ର ଚାରିପଟେ ବୁଲିବା ଆରମ୍ଭ କରେ।
- ବୁଲିବାର ଦିଗ (Direction of Spin): ପୃଥିବୀର ଦୁଇଟି ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ ବାତ୍ୟା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିଗରେ ବୁଲିଥାଏ। ଉତ୍ତର ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ (ଯେପରିକି ଭାରତ ଓ ଓଡ଼ିଶା ଅଞ୍ଚଳରେ) ବାତ୍ୟା ଘଣ୍ଟା କଣ୍ଟାର ବିପରୀତ ଦିଗରେ (Counter-clockwise) ବୁଲେ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ ଘଣ୍ଟା କଣ୍ଟା ଦିଗରେ (Clockwise) ବୁଲେ।
- ଗରମ ଜଳବାୟୁ ଓ ଶକ୍ତି: ସମୁଦ୍ରର ଗରମ ପାଣିରୁ ମିଳୁଥିବା ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ବାତ୍ୟାକୁ ଲଗାତାର ଶକ୍ତି ଯୋଗାଏ। ଏହା ଫଳରେ ପବନର ବେଗ ବଢ଼ିବା ସହ ବାତ୍ୟାର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୁଏ।
ପୃଥିବୀର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଓ ବାତ୍ୟାର ଦିଗ
ପୃଥିବୀର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଯୋଗୁଁ ଉତ୍ତର ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ ବାତ୍ୟା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିଗରେ ବୁଲିଥାଏ:
- ଉତ୍ତର ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ (Northern Hemisphere): ଭାରତ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶା ଉତ୍ତର ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ ଅଛନ୍ତି। ଏଠାରେ କୋରିଓଲିସ୍ ବଳ ବାୟୁକୁ ଡାହାଣ ପଟକୁ ବଙ୍କାଇ ଦିଏ, ଫଳରେ ବାତ୍ୟା ଘଣ୍ଟା କଣ୍ଟାର ବିପରୀତ ଦିଗରେ (Counter-clockwise) ବୁଲିଥାଏ।
- ଦକ୍ଷିଣ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ (Southern Hemisphere): ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ଭଳି ଦେଶରେ ବାୟୁ ବାମ ପଟକୁ ବଙ୍କି ଯାଏ। ତେଣୁ ଏଠାରେ ବାତ୍ୟା ଘଣ୍ଟା କଣ୍ଟାର ଦିଗରେ (Clockwise) ବୁଲିଥାଏ।
- ବିଷୁବ ରେଖା (Equator): ବିଷୁବ ରେଖା ଉପରେ କୋରିଓଲିସ୍ ବଳ ପ୍ରାୟ ଶୂନ୍ୟ ଥାଏ। ସେଥିପାଇଁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ବାତ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
ନେଚର ଜର୍ଣ୍ଣାଲ, NPJ କ୍ଲାଇମେଟ୍ ଆଣ୍ଡ୍ ଆଟମୋସ୍ଫେରିକ୍ ସାଇନ୍ସର ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୦୨୬ ସଂଖ୍ୟାରେ ପ୍ରକାଶିତ ଏକ ଅଧ୍ୟୟନ, ଉଷ୍ମ ଜଳବାୟୁରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ସଞ୍ଚାଳନ ଏବଂ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ କୋଣୀୟ ଗତି ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲା। ଏଥିରେ ଜଣାପଡିଛି ଯେ ବିଶ୍ୱ ଉଷ୍ମତା ଏହି ଢାଞ୍ଚାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଛି। ଅଧ୍ୟୟନ ଅନୁଯାୟୀ, ପବନର ଗତି ଏବଂ ଚାପରେ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକ ପୃଥିବୀର ଅକ୍ଷ ଉପରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣନକୁ ସାମାନ୍ୟ ଧୀର କରୁଛି, ଯାହା ଫଳରେ ଦିବାଲୋକର ଲମ୍ବ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି।
